|

Duhani, qė tashmė dihet se ka lidhje
me disa sėmundje, mund tė rrisė gjithashtu rrezikun e infektimit me HIV, virus qė shkakton sėmundjen e sidės, bėnė tė ditur
sot kėrkuesit. Nė njė rishikim tė studimeve qė i pėrket lidhjes midis duhanit dhe virusit HI, mjekėt britanikė thanė se pesė
nga gjashtė studime tė cilėt analizuan, treguan se duhanpirėsit kanė mė shumė shanse pėr infektim. Nėntė nga dhjetė studime
tė tjera qė kanė tė bėjnė me kalimin nga HIV nė sėmundjen e lartpėrmendur nuk gjetur lidhje me duhanin. Dr. Andrea Furber
dhe kolegė e tij, qė bėnė tė ditur zbulimet nė gazetėn pėr "Sėmundjet Seksualisht tė Trasmetueshme", thanė se duhani mund
tė rrisė ndjeshmėrinė te virusi HIV, duke modifikur njė mori reagimesh ndaj sistemin imunitar. Kėrkimet treguan se duhani
ėshtė shkaku kryesor i vdekjeve tė paevitueshme. Ai rrit rrezikun e infarkteve, problemeve me frymarrjen, mushkėritė dhe llojeve
tė ndryshme tė kancerit. Rreth 40 milionė njerėz nė tė gjithė botėn janė prekur nga virusi HIV. Afėrsisht 5 milionė vetė u
infektuan nė vitin 2005 dhe mė shumė se 3 milion tė rritur dhe fėmijė vdesin ēdo vit nga sėmundje e SIDĖS
|
Sytė, si tė kurojmė shikimin e dobėt |
Disa sėmundje kanė periudha
tė caktuara tė shfaqjes. Alergjia dhe infektimi i syve nė tė shumtėn e rasteve shfaqet me ardhjen e ditėve tė nxehta, gjatė
stinės sė pranverės dhe verės. Tashmė dihet qė alergjia shtohet me rritjen e temperaturės, me forcimin e rrezeve tė diellit
dhe me shtimin e pluhurave nė ambient, tė cilat shtojnė thatėsirėn e syrit dhe shtimin e infeksioneve. Pėr kurimin e sėmundjeve
tė syrit, qė shfaqen gjatė kėsaj periudhe mjekėsia popullore vjen nė ndihmė me bimėt e saj. Njė prej bimėve, qė pėrdoret pėr
kėtė qėllim, ėshtė eufrazia. Eufrazia ėshtė bimė njėvjeēare, gjysmėparazite, e cila lidhet te rrėnjėt e barėrave. Lulet janė
me ngjyrė tė bardhė ose rozė me pika tė verdha tė ndritshme nė qendrėn e lules. Shija e bimės ėshtė e hidhur. Bimėn mund ta
gjejmė nėpėr livadhe dhe nėpėr tė gjitha vendet e mbuluara me bar. Nė mjekėsinė popullore pėrdoret e gjithė bima nė lulėzim.
Kjo bimė pėrdoret pėr shėrimin e sėmundjeve tė syve, tė konjuktovitisit (qepallės), blefaritisit, iridociklitisit. Pėrveē
efektit tė saj nė skuqjen dhe infektimet e syrit, ekziston tradita e pėrdorimit tė eufrazisė edhe nė sėmundjet serioze tė
syrit, si katarakti, madje edhe dobėsimi i shikimit. HURMA Nė mjekėsinė popullore pėrdoren pothuajse
tė gjitha pjesėt e bimės, frutat, gjethet, degėt, rrėnjėt etj. Pėrdorimi i shpeshtė i frutit tė hurmės, ēon nė mosprekjen
e sėmundjeve tė syrit dhe sidomos tė alergjisė. PATATJA Patatja i ngjan bukės, ndonėse pėr nga pėrbėrja
e vitaminave dhe kripėrave minerale u pėrngjan perimeve. Ajo pėrmban sasi tė mėdha tė kaliumit si element kryesor pėr organizmin
e njeriut. Nė mjekėsinė popullore ajo pėrdoret nė rastet e alergjive tė syve, si dhe kur poshtė tyre janė krijuar rrathė tė
zinj. Pritet njė fetė e vogėl patateje dhe mė pas e presim nė gjysmė. Secila prej fetave vendoset poshtė syve dhe lihen aty
pėr 20 minuta. Ky veprim pėrsėritet disa herė nė mbrėmje. Trėndafili i majit Nė 100 ml verė zihet 50
gr fletė luleje trėndafili tė majit. Me ujin e trėndafilave lahen sytė dhe fletėt vendosen nė sy pėr pak kohė. Kjo mėnyrė
do tė ēonte nė pėrmirėsim tė skuqjes sė syve. Njė tjetėr kurė pėr qetėsimin e skuqjes sė syve ėshtė larja e tyre me lėngun
e kamomilit. Larja e syve me kamomil do tė zgjasė deri sa mos tė ketė mė probleme. Manaferra Pėr tė
pėrmirėsuar shikimin e dobėt pihet ēdo ditė njė gotė me lėng karrote. Pėr tė pėrmirėsuar shikimin gjatė natės pėrzihen 30
pika lėng manaferrash me 50 gramė ujė. Kjo masė pihet tri herė nė ditė. Gjithashtu, mund tė pihen dy gota me lėng manaferre
nė ditė. Pėr tė lehtėsuar lodhjen e syve vendosen feta kastraveci mbi qepallat e mbyllyra dhe mbahen pėr 15 minuta. Vitamina Vitaminat
dhe mineralet janė tė domosdoshme pėr funksionimin sa mė mirė tė syve. Vitamina A pėrmirėson shikimin natėn. Ushqime tė pasura
me vitaminė A janė perimet e gjelbra, karrotat, spinaqi, por edhe vezėt, djathi dhe gjalpi. Vitamina B redukton skuqjen e
syve dhe mund tė ndihmojė sytė qė janė tė ndjeshėm ndaj dritės. Ushqime tė pasura me vitaminė B1, B2,B3, B6, B12 janė makaronat,
buka, qumėshti, kėrpudhat, peshku ton, arrat, bananet, melēitė. Karoteni ndihmon nė forcimin e syve tė dobėt. Ushqime tė pasura
me karoten janė karrotat, lakrat dhe bishtajat. detaje Simptomat Simptomat e para tė alergjisė sė
syve janė: kruajtja qė ndihet, skuqje dhe fryrje e qepallės sė syrit dhe shtim i sekrecioneve (lotėve). Nė tė shumtėn e rasteve
sėmundja, nė periudhėn e pranverės, shoqėrohet me dhimbje dhe ndjenjėn e thatėsisė nė sy. Shkaqet Shkaktarėt
e alergjisė janė disa lėndė, qė gjenden nė mjedis, si pemėt, pluhuri, kafshėt shtėpiake, barėrat, parfumet. Kėta shkaktojnė
reaksion me konjuktivėn e syrit, qė pėrmban qeliza si basophili dhe mastcellsi, qė sjellin sekretimin e lotėve. Alergjitė
Njė lloj alergjie ėshtė ajo qė shkaktohet nė sy nga pėrdorimi i lenteve tė kontaktit, i pikave qė hidhen nė sy
dhe i lėndėve kozmetike. Njė lloj tjetėr ėshtė alergjia qė shkaktohet nga faktorė tė mjedisit. Faktor ėshtė edhe nxehtėsia
dhe dielli. |
| Ulēera,
si mund tė frenohen dhimbjet |
|
|
Personat mė tė prekur nga sėmundja
sėmundja e ulēerės nė stomak janė pikėrisht meshkujt. Ende nuk dihet shkaku i vėrtetė i shfaqjes sė saj. Por meqenėse ulēera
nė mė tė shumtėn e rasteve ėshtė e pranishme te personat, qė konsumojnė pije alkoolike, mendohet se mund tė jetė kjo arsyeja
pse ajo ėshtė mė e pėrhapur te meshkujt. Njerėzve qė vuajnė nga ulēera nė stomak nuk u rekomandohet tė pijnė kafe. Konsumimi
i saj do tė ishte e dėmshme pėr shėndetin e tyre. Gjithashtu, nuk u kėshillohet pėrdorimi i aspirinave. Njerėzit qė konsumojnė
alkool dhe qė vuajnė nga kjo sėmundje duhet tė tregojnė njė kujdes tė veēantė. Alkooli i marrė me aspirinėn ose analgjezikė
tė ngjashėm rrit rrezikun pėr gjakrrjedhje nga stomaku. Mjalti Njė prej mundėsive tė pakta qė pėrdoret
pėr kurimin e ulēerės nė stomak ėshtė mjalti. Vetitė e tij kuruese janė tė dukshme nėse ai pėrdoret tė paktėn 4 lugė ēaji
mjaltė nė ditė. Ky pėrfundim u bė i ditur pas shpalljes sė rezultateve tė njė studimi tė kryer nė Zelandėn e Re. Nė tė morėn
pjesė mė shumė se 2000 pjesėmarrės, nė tė cilin u vėrtetuan efektet pozitive tė tij. Mjalti kishte nė pėrbėrje tė tij elementė,
tė cilėt kishin efektė rigjenerues, sidomos te plagėt. Ai i pastronte ato dhe i mbronte nga infeksionet e ndryshme. Pėr kurimin
e kėsaj sėmundjeje shpesh mjalti mund tė pėrdoret me lėngun e gjetheve tė murrizit. Ēaji kėtyre gjetheve duke u pėrzier me
njė sasi mjalti duhet lėnė pėr 24 orė nė njė enė dhe mė pas pihet nga 1 lugė ēdo mėngjes. Lule basani Lule
basani ėshtė njė nga bimėt mė tė rėndėsishme, qė rekomandohet pėr kurimin e ulēerės nė stomak. Ēaji i pėrftuar nga zierja
e kėsaj bime nė njė pėrzierje me vajin e ullirit, lihet pėr rreth 40 ditė nė njė enė prej qelqi. Kur kjo masė tė marrė njė
ngjyrė tė kuqerremtė, atėherė mund tė pėrdoret. Masa e krijuar nė formė kremi mund tė pėrdoret ēdo mėngjes derisa ajo tė japė
rezultatin e dėshiruar. Hudhra Njerėzit qė konsumojnė nė masė hudhrėn janė mė pak tė prekur nga sėmundja
e ulēerės nė stomak. Ky ėshtė njė nga zbulimet e kohėve tė fundit. Ajo ka veti dizinfektuese. Hudhra mund tė konsumohet e
gatuar, e njomė, por edhe e thatė. Nė rastet kur ajo gatuhet, mundėsisht jo shumė tė butė, por mė e mira do ishte tė skuqet
fare pak pėr tė mos i humbur vlerat e saj. Njė tjetėr mundėsi qė na sjell mjekėsia popullore ėshtė pėrzierja e majdanozit,
grėmit dhe mustaqeve tė misrit. Lėngu i pėrftuar nga kėto bimė pihet pėr 5-6 ditė. Pas kėsaj pėrzihet njė lugė piper i
zi i bluar, 1 lugė sheqer, pak kinė e shtypur dhe vezė e rrahur. Me kėtė pėrzierje bėhen tableta, tė cilat pihen nga 3 nė
ditė. Edhe ky mjekim pėrsėritet pėr 6 ditė radhazi. Detaje: ALKOOLI Personat qė
preken mė shpesh nga sėmundja e ulēerės nė stomak janė meshkujt. Kjo vihet re sidomos te ata qė konsumojnė nė mėnyrė tė rregullt
pijet alkoolike. Ende nuk ėshtė zbuluar se cilat janė shkaqet. ASPIRINA Njerėzit qė vuajnė nga ulēera
nė stomak dhe qė janė pėrdorues tė pijeve alkoolike duhet tė tregojnė kujdes. Alkooli i marrė me aspirinėn ose analgjezikė
tė ngjashėm rrit rrezikun pėr gjakrrjedhje nga stomaku. KAFEJA Tė sėmurėve, qė vuajnė nga ulēera nė
stomak, u ndalohet rreptėsisht pirja e kafesė. Nuk u kėshillohet tė konsumojnė as produkte qė kanė nė pėrbėrje tė tyre kafenė.
Konsumimi i saj ēon nė keqėsim tė shėndetit |
|
Analizė e re pėr tė zbuluar sasinė
e nikotinės |
Nėse fėmijėt, apo adoleshentėt
pijnė duhan jashtė vullnetit tė prindėrve, tani mund tė zbulohet fare lehtė. Njė analizė e re zbulon saktėsisht nėse njė person
ka pirė apo jo duhan. Pajisja pėr kryerjen e kėsaj analize quhet TobacAlert, qė shitet nė farmaci pa recetė dhe me saktėsi
tregon nivelin e kotinės nė urinė. Kotina ėshtė njė nėnsubstancė e nikotinės. Gjatė njė punė kėrkimore nė kėtė klinikė nė
Rino tė Nevadės, gratė shtatzėna kryejnė rregullisht kėtė lloj analize pėr tė diktuar nėse janė ekspozuar ndaj tymit tė duhanit.
Analiza i ndihmon nėnat pėr tė dalluar nivelin e kotinės nė urinė dhe gjithashtu i bėn ato mė tė hapura nė bisedat ndaj tė
kėqijave qė sjell duhani. Gjithashtu, kėto lloj analizash tani pėrdoren edhe nė rastet e divorceve, kur njėri prind kėrkon
kujdestarinė e fėmijės, duke u ankuar se fėmija ėshtė nė rrezik shėndeti, pasi prindi tjetėr pi duhan. TobacAlert ka filluar
tė pėrdoret nė botė edhe nga ndėrmarrje private ndaj punonjėsve tė tyre. Puna Statistikat tregojnė
se njė person qė pi duhan, mungon nga puna pėr arsye shėndetėsore mesatarisht 18 ditė nė vit, ndėrsa njė agjenci sigurimesh
shėndetėsore mund tė kursejė rreth 3 mijė e 500 dollarė nė vit nėse njė person i siguruar nuk pi duhan. Mohimi Ka
shumė njerėz, qė nuk e pranojnė se pijnė duhan, madje edhe kur shkojnė tek mjeku ngulin kėmbė, duke thėnė se nuk pijnė duhan.
Njė sjellje e tillė ėshtė e rrezikshme, veēanėrisht nė rastet e grave shtatzėna. Fėmijėt Ekspertėt
thonė se fėmijėt janė mė tė pambrojturit ndaj tymit tė duhanit. Mbajtja e fėmijėve nė mjedise ku pihet duhan mund tė bėhet
shkak pėr sėmundje tė tjera mė tė rrezikshme. Tymi i lėshuar nga tė tjerėt, tek fėmijėt bėhet shkak pėr infeksione tė ndryshme |
Nėse pini duhan, mė pak shanse pėr shtatzani
Duhanpirėset kėrkojnė dyfishin e kohės
sė grave, qė nuk konsumojnė duhan, pėr tė mbetur shtatzėnė, sipas njė studimi tė fundit tė Institutit Kombėtar tė Shėndetit
dhe Kėrkimit Mjekėsor nė Francė (Inserm). "Rezultatet e para tė studimit konfirmojnė efektin negativ tė duhanit mbi fertilitetin,
efekt ky qė ėshtė pohuar edhe nga ekipe tė tjera evropiane", thuhet nė njė komunikatė tė Inserm. Projekti pilot konsistoi
nė studimin e 1200 grave nga 18-44 vjeē dhe tė partnerėve tė tyre. Konkluzioni i dalė nga ky institut ėshtė qė: gjysma e femrave
duhanpirėse donin dyfishin e kohės pėr tė mbetur shtatzėnė, nė krahasim me ato qė nuk pinin. Por kėto efekte negative tė duhanit
nuk ndikojnė vetėm tek gratė, por edhe tek burrat. Mjekėt nėnvizojnė, qė tė paktėn duhanpirėsit duhet tė mėnjanojnė duhanin
gjatė kohės qė duan tė bėjnė njė fėmijė. Ky studim do tė vazhdojė edhe gjatė vitit qė vjen, kur gjatė kėsaj kohe do tė studiohen
edhe rreth 20.000 persona. Sėmundjet Studimi ėshtė kryer nė Francė dhe sipas tė dhėnave mėsohet se numėrohen rreth 14
milionė konsumatorė tė duhanit. Mė shumė se 12 milionė persona janė duhanpirės tė rregullt. Nė kėtė grup bėjnė pjesė tė gjithė
ata tė cilėt pijnė mė shumė se njė cigare nė ditė, ku 33 pėr qind e zėnė meshkujt, ndėrsa 26 pėr qind janė femra. Sipas anketės,
nga 17-vjeēarėt e pyetur, katėr nė shjetė deklarojnė se pijnė duhan disa herė nė muaj. 19-vjeēarėt e pyetur deklarojnė se
njė nė dy vetė pi rregullisht duhan ēdo ditė. Po sipas kėsaj ankete tė kryer nga instituti francez mėsohet se, pėrqindja e
duhanpirėsve ėshtė nė rritje kryesisht tek 35-vjeēarėt. Pirja e duhanit njihet se ka sjellė vdekshmėri tė lartė nė botė, ndėrsa
nė Francė mėsohet se kjo drogė ka vrarė mė shumė se 60 mijė vetė nė vit. Nikotina ėshtė vrasėsėe pėr shėndetin, ku ata qė
pijnė mė shumė se 20 cigare nė ditė janė mė tė rrezikuarit. Nikotina ėshtė pėrgjegjėse edhe pėr anomalitė tė tipit, si infarkt
i miokardit, pasi dėmton rėndė zemrėn. Kanceri nė mushkėri ėshtė njė sėmundje fatale dhe fajin pėr kėtė duket se e ka duhani.
Shkencėtarėt thonė se sikur duhani tė eliminohej, rastet e kancerit nė mushkėri do tė pakėsoheshin deri 90 pėr qind. Ata thonė
se kanceri i mushkėrive tani ka filluar tė bėhet mė i shpeshtė edhe mes personave qė nuk pijnė duhan. Gjatė 10 vjetėve tė
fundit, shtimi i rasteve tė tilla ka ardhur duke u rritur dhe arsyeja shpjegohet se kėta persona, megjithėse nuk pijnė duhan,
punojnė, ose jetojnė nė mjedise ku pihet duhan. Lėnia e duhanit Sipas anketės, mbi 60 pėr qind e duhanpirėsve kanė bėrė
tė paktėn njė herė njė tentativė pėr ta lėnė duhanin. Ndėrkohė qė gjatė tre viteve tė fundit, vetėm dhjetė pėr qind e atyre,
qė kanė bėrė njė tentativė pėr ta lėnė duhanin, ia kanė arritur. Ekspertėt thonė se nė se duhani eliminohet, pra nėse lihet
duhani, atėherė edhe ata qė nuk pijnė duhan nuk do tė ishin mė nė rrezik prej tij. Sipas tyre, me njė hap tė tillė, rastet
e kancerit tė mushkėrivė mund tė pakėsoheshin deri nė 90 pėr qind.
--
Mikroskop i ri pėr operacionet nė tru --
| Njė aparaturė e re i ėshtė
shtuar Neokirurgjisė. Aparati i mikroskopit “Pentro”, qė ka kushtuar 40 mijė euro, do tė bėjė tė mundur qė tė
gjitha operacionet nė tru, palcė kurrizore dhe by-passet nė tė gjitha ndėrhyrjet. Mikroskopi bėn tė mundur zmadhimin deri
nė 25 herė mė shumė tė vendit ku do tė kryhet operacioni. Sipas shefit tė Neokirurgjisė, Mentor Petrela, “nė ndėrhyrjet
kirurgjikale toleranca ėshtė zero, prandaj duhet tė pėrcaktohet nė mėnyrė tepėr tė saktė vendi dhe pozicioni sesi do tė bėhet
operacioni”. Mikroskopi “Pentra” ėshtė prodhim i vitit 2005 dhe me tė punojnė tė gjitha spitalet mė tė mira
nė Europė dhe Amerikė. Por, megjithatė, nė vendin tonė ai do tė jetė njė aparaturė unikale. Sipas mjekėve specialistė, kjo
aparaturė lejon, veē tė tjerash, edhe pėrcaktimin e imazheve nė njė tjetėr qendėr shėndetėsore. Numri i personave, tė cilėt
kryejnė ndėehyrje nė tru, ėshtė gjithmonė nė rritje. Nėse nė vitin 1990 numri i operacioneve shkonte deri nė 250 ndėrhyrje
nė vit, kohėt e fundit ai ka shkuar deri nė 1100 tė tilla. Aparati i mikroskopit ėshtė blerė me fondet e shtetit shqiptar,
pas njė kėrkese tė vazhdueshme, qė vetė mjekėt neurokirurgė i kanė bėrė Ministrisė sė Shėndetėsisė. Falė kėsaj aparature rezultatet
e operacioneve do tė jenė mė mira dhe numri i vdekjeve mė tė ulta. Teknologjia e kėtij mikroskopi ėshtė shumė e lartė, ai
bėn tė mundur ndrajen e njė fije floku nė 100 pjesė. Kjo tregon se nuk do tė ketė mė asnjė pėrqindje gabueshmėrie. |
 |
-- Dy persona me Hiv infektuan
tre fėmijėt --
 |
Drejtoria e Shėndetit
Publik ka bėrė tė ditur, se dy personat me HIV qė ishin nė listėn e gjakut nuk kanė infektuar mė shumė se tre fėmijė talasemik.
Silva Bino, drejtoresha e ISHP-sė, deklaroi se gjatė gjurmimit epidemiologjik kanė rezultuar dy dhurues me HIV. Sipas saj,
njėri dhurues ėshtė identifikuar nė Lushnje dhe njė nė Tiranė, dhe mė pas janė gjetur dy fėmijė talasemik qė kanė marrė gjak
pikėrisht nė datat e dhurimit. Ndėrsa rasti i tretė i rezultuar me SIDA, sipas Binos, mendohet ta ketė marrė vite mė parė.
“Ai dhurues ėshtė ndjekur se kujt i ka dhėnė gjak dhe fatmirėsisht ky virus nuk ėshtė pėrhapur mė shumė”, shtoi
ajo. Sipas drejtoreshės nuk ka pse tė pėrhapet panik tek njerėzit qė kanė nevojė pėr gjak, por nga ana tjetėr ajo thotė se
gjatė transfuzionit tė gjakut nuk ka siguri 100 pėr qind pasi risku ėshtė i pranishėm kudo. Instituti i Shėndetit Publik ka
kryer analizat e grupeve tė njerėzve nė risk sipas rrugėve tė pėrhapjes sė HIV-AIDS, tė cilėt rrezikojnė pėr shkak tė transfuzionit
tė gjakut. “Tė gjithė kemi nevojė pėr gjak dhe bashkė me tė mund tė marrim edhe riskun qė mbart me vete”, u shpreh
Bino. Nga ISHP-ja u testuan 1000 gra shtatzana dhe 200 fėmijė, tė cilėt rezultuan negativ. Ndėrkohė disa nga personeli mjekėsor
kanė rezultuar si bartės tė hepatitit C, pėr shkak tė pakujdesisė gjatė punės me pacientėt. |
-- Suksesi mė i
fundit nė luftėn kundėr kancerit tė gjirit --
Ilaēi quhet Herceptin. Dhe
ka filluar tė pėrdoret pėr tė kuruar fazat e avancuara tė kancerit. Nė studimet e pasqyruara nė numrin e fundit tė revistės
sė mjekėsisė sė New Englandit, pėr gratė qė vuajnė nga formė e hershme, agresive e kancerit tė gjirit, tė cilėve iu dha Herceptin
njėkohėsisht me kemioterapinė, pėrqindja e rikthimit tė kancerit ra me 50 pėr qind. Doktorėt po i cilėsojnė rezultatet tė
jashtėzakonshme. Kjo kurė e re ėshtė arritja mė entuziazmuese qė prej mė shumė se njė dekade, sipas mjekes Susan Troyanit
nė Spitalin Beth Israel Deaconess nė Boston. “Tė gjithė mbetėm tė befasuar nga rezultatet. Ne e parashikonim qė tė
kishte efekte pozitive shtesė, duke e bashkuar kėtė kurė me kimioterapinė, por nuk prisnim njė efekt kaq tė madh”. Mjekja
Edith Perez e klinikės Mayo, ėshtė bashkėautore e artikullit nė Revistėn Mjekėsore tė New Englandit. Ajo thotė se Herceptina
godet vetėm qelizat e sėmura tė njė formė veēanėrisht vdekjeprurėse tė kancerit tė gjirit. “Herceptina godet vetėm
qelizat kanceroze ndaj tė cilave duhet tė veprojė dhe ne prej vitesh kemi pritur njė gjė tė tillė”. Herceptima, qė
shihet kėtu me ngjyrė tė verdhė, kapet pas njė proteine tė rėndėsishme nė tumoret agresive, duke bllokuar shumėziin e qelizave
dhe duke shkaktuar vdekjen e tyre me shpejtėsi. Pėr 25 milionė gratė qė diagnostikohen me kėtė lloj kanceri ēdo vit nė
gjithė botėn, ky ėshtė njė lajm i tepėr pozitiv. Kristie Naimes u diagnostikua para dy vjetėsh me njė formė agresive tė kancerit
tė gjirit. “Mė kishin dhėnė shumė pak shpresė, mė pak se 30 pėr qind shans pėr tė jetuar edhe pesė vjet tė tjera.
Nuk do tė kisha mundėsinė tė shihja rritjen e vajzės sime. Mė thanė se shansi im i vetėm pėr tė mbijetuar ishte Herceptina”. Studiuesit
thonė se njė analizė laboratorike mund tė identifikojė se cilėt pacientė mund tė reagojnė pozitivisht ndaj Herceptinės. Njė
pėrqindje e vogėl grash nė kėtė studim patėn njė dobėsim tė muskulit tė zemrės. Por doktorėt thonė se efektet pozitive tė
Herceptinės, janė shumė mė tė rėndėsishme se rreziqet |
  |
  |
Me rastin e Ditės Ndėrkombėtare
tė Tuberkulozit, dje ėshtė mbajtur njė konferencė shtypi nė Ministrinė e Shėndetėsisė. 24 Marsi na kujton se TB ėshtė njė
sėmundje infektive qė po pėrkeqėsohet pėrsėri dhe mbetet njė problem mbarėbotėror. Kjo ditė ėshtė njė apel pėr veprime konkrete
dhe nė tė njėjtėn kohė ka pėr qėllim mobilizimin politik dhe angazhimin social nė nivel kombėtar dhe ndėrkombėtar. Ėshtė pikėrisht
pėrkeqėsimi i situatės epidemiologjike qė kthen ditėn e bacilit TB nė vitin 1882 nė ditė botėrore qė nė vitin 1992 dhe qė
nė vitin 1996 bėri tė shpallej Ditė zyrtare nė Kombet e Bashkuara. Organizata Botėrore e Shėndetėsisė e ka vendosur pėrsėri
kėtė sėmundje nė qendėr tė vėmendjes dhe e ka shpallur situatėn epidemiolgjike tė TB si “emergjencė botėrore”.
Megjithėse shkaktari i sėmundjes ka mė shumė se njė shekull qė ėshtė zbuluar dhe prej 50 vjetėsh ekzistojnė medikamente efikase
pėr shėrimin e tė sėmurėve me TB, situata pėrkeqėsohet. Brenda njė viti nė botė ka mbi 8 milionė raste tė reja, nga tė cilat
2-3 milionė vdesin: Thėnė ndryshe, nė ēdo sekondė vdes njė njeri nga TB. 95% e rasteve tė reja dhe e vdekjeve nga TB janė
nė vendet e varfra nė zhvilim. Pra TB ka qėnė dhe mbetet njė sėmundje infektive por me karakter tė shprehur social. Nė Shqipėri,
ndryshe nga vendet e tjera ish-socialiste, situata mund tė konsiderohet relativisht e mirė. Qeveria shqiptare e ka konsideruar
tuberkulozin si njė problem tė rėndėsishėm pėr shėndetin publik dhe pėrparėsi tė saj, u tha nė konferencė, gjė qė ėshtė reflektuar
nė legjislacionin e saj. Puna e organizuar e mjekėve pneumofiziatėr, e bėn Shqipėrinė qė sot tė radhitet nė vendet me incidence
relativisht tė ulėt, nė krahasim me vendet e tjera tė Ballkanit. Shqipėria krahasohet me vendet e Evropės Qendrore pėrsa i
pėrket incidencės sė TB. 19-20 pėr 100 mijė banorė ose 580 raste tė reja nė vit. Nė vendin tonė, TB ėshtė mė i theksuar nė
zonat verilindore dhe nė qytetet Shkodėr, Lezhė, Tiranė dhe Durrės. Kjo ka tė bėjė me faktorė historike, pasi nė kėto zona
vazhdimisht ka qėnė mė e lartė, si dhe me faktorė ekonomikė e socialė. Shqipėria prej 4 vjetėsh ka filluar zbatimin e DOTS
(strategjia mė efikase pėr kontrollin e TB) dhe tani po bėhen pėrgatitje tė mėdha pėr aplikimin nė Fondin Global, gjė qė do
tė ngrinte nivelin e kontrollit tė TB . Eglantina Bardhi |
Pse femrat dallohen nga meshkujt?
Shkenctarėt kanė deshifruar kodin gjenetik tė kromozomi X femror i cili ėshtė i lidhur me mė shumė se 300 sėmundje.
Ai pėrmban 1100 gjene ose rreth 5%
tė gjenomit njerzor sė bashku me informacionin e cila mund tė ndihmojė qė tė pėrmirėsohet diagnoza e sėmundjes sė hemofilisė,
verbėrimit, autizmit dhe leukemisė.Nga ky zbulim i k ėtyre shkenctarėve tregon se tek gratė ka shumė dallime se sa ėshtė
menduar dhe janė mė tė komplikuara nga meshkujt sa i pėrket gjeneve.
Gratė kanė 2X kromozome kurse meshkujt
XY tė cilat i japin vetitė mashkullore.X kromozomi ėshtė mė i madh se ai Y, dhe femrat kanė 2X kromozome i cili njėri
zakonisht ėshtė joaktiv.
Ndryshimet gjenetike dhe sėmundjet
si daltonizmi, autizmi dhe hemofilia tė cilat janė tė lidhura me kromozomin X mė shpesh godasin meshkujt sepse ata nuk kanė
kromozomin tjetėr X i cili do tė zėvendėsonte mungesat.
Kromozomi X ėshtė bartės edhe i shumė
gjeneve tė cilat kanė lidhje me prapambetjen psiqike dhe gjenit mė tė madh tė quajtur DMD nė gjenomin njerzor. Ndryshimet
nė DMD, shkaktojnė distrofinė muskulare tė Duchenn, njė sėmundje e rėndė dhe fatale tek meshkujt.
Multivitaminat pėr shtatėzani mund
tė jenė tė rrezikshėm pėr fėmijė
Shumė gra shtatėzana vitaminat e tyre
tė cilat i pėrdorin gjatė shtatėzanisė nuk i ruajnė nė vende tė sigurta, larg fėmijėve. Por nėse atė e bėjnė mund tė shpėtojnė
jetėn e fėmijės sė vogėl, thotė dr Kathleen Delaney nga UT Southwester Medical Center.
"Shumica mendojnė se kėso lloj barna
janė shumė tė sigurta - se ato janė vetėm vitamina" tha dr Delaney. "Mirėpo vitaminat pėr shtatėzani pėrmban sasi tė mėdha
tė hekurit e cila mund tė bėhet helmuese pėr fėmijėt e vegjėl" Nėse dyshoni se fėmija ka gėlltitur multivitamina pėr shtatėzėna,
ju duhet menjėherė tė kėrkoni ndihmė nga mjeku. Pėr kėtė arsye, multivitaminat duhet trajtuar si edhe tė gjitha barnat tjera
dhe prodhimet tjera kimike tė cilat janė tė rrezikshme pėr fėmijėt - duhet ruajtur sa mė larg tyre.
Dietat e shpejta dėmtojnė zemrėn
Tek femrat anorekse dhe ato qė kanė
humbur shumė shpejt peshėn e trupit mund tė lajmrohen probleme nė zemėr, tė rrezikshme pėr jetėn, tė cilat bėhen tė dukshme
gjatė ushtrimeve, pohojnė shkenctarėt Amerikan.
Me vite ėshtė e njohur se tek femrat
tė cilat tė sėmura nga anoreksia paraqiten probleme nė zemėr, tek tė cilat paraqiten tė rrahura tė pakta nė zemėr dhe dėmtim
tė muskulit tė zemrės.
Pėrveē kėsaj, shkenctarėt besojnė se
vdekja e menjėhershme nė rastin e tė sėmurėve nga anoreksia kryesisht ėshtė rezultat i problemeve nė zemėr.
Dr. Suzanne Riggs dhe kolegėt e saj
nga spitali pediatrik Hsabro nė vendin Providence nė Rhode Island, kanė studiuar punėn e zemrės tek 36 vajza me moshė prej
11 deri 18 vjet, tė cialt ishin tė hospitalizuara pėr shkak mosushqyerjes tė shkatuara nga anorekisa. Deri sa aparatet kanė
matur punėn e zemrės dhe metabolizmin e saj, kėto vajza ushtronin nė biēikleta tė dhomės duke simuluar vozitjen e saj nė tatėpjetė.
Ato kishin ndėrprerė ushtrimet kur janė lodhur shumė.
33% nga kėto vajza tė kontrolluara
pastaj, duke pėrfshirė edhe ato qė kanė ushtruar ēdo ditė pėr disa orė, kishin zemėr tė dobėsuar mesatarisht apo edhe fort.
Personat qė nuk kanė probleme me zemėr
gjatė vozitjes sė biēikletės nė momente tė caktuara do tė arrijnė maksimumin e tyre. Para se tė arrijnė maksimumin do tė kalojė
njė kohė e gjatė, harxhimi i oksigjenit nė kulm tė ushtrimeve do tė jetė e madhe, dhe kalimi nga metabolizmni aerob nė atė
anaerob do tė kalojė njė kohė e gjatė.
Pėrveē kėsaj, zemra e personave normal
do tė ketė mė shumė forcė pėr ushtrime.
Vajzat anoreksike shumė shpejt do tė
vijnė deri te maksimumi i tyre (i ulėt), me harxhim tė vogėl tė oksigjenit, dhe kalimi nė metabolizmin anaerob do tė ndodh
shumė shpejt, ēka do tė thotė se kanė shumė tolerancė tė dobėt nė rritjen e numrit tė rrahjeve tė zemrės.
Kompjuteri po bėhet shkaktari kryesor pėr dobėsim tė syve
Mjekėt Amerikan kanė vendosur njė term
tė ri nė mjeksi "Computer Vision Syndrome" (CVS), gjegjėsisht sindromi i shikimit kompjuerik i cili paraqitet tek njerzit
tė cilėt kalojnė kohė tė gjatė para kompjuerit. Ky sindrom ka ērregullim tė veēant tek shikimi, dhe gjithashtu ndikon nė keqėsimin
e saj. Simptomet e CVS janė: dobėsim i fokusit, kokėdhembje, pamje e dyfishtė apo e turbulluar, lodhje e shpejtė gjatė leximit,
dhemje dhe skuqje e syve, dhembje nė krahrorė dhe qafė. Shumica e pėrdoruesve tė kompjuterit fillon t'i ndjejė kėto simptome
pas katėr orė qėndrimi para kompjuterit, dhe tė gjithė kanė pengesa pas qėndrimit pandėrprerė rreth 6 orė. Mjekėt kėshillojnė
9 mėnyra pėr tė zvogluar lodhjen e syve dhe syza speciale kur punohet nė kompjuter.
Pse na vjen ftohtė?
Kėmbėt, gishtat tė ftohta apo tė mpira:
A bėhet fjalė vetėm pėr "termostatin" e brendshėm tė prishur apo janė shenjat pėr ndonjė sėmundje serioze?
Trupi pėr tė mbajtur ēdo herė temperaturėn
konstane nė brendėsi pėrdorė termogjenezėn; nėse ky mekanizėm nuk funksionon si duhet, mė sė pari kėtė e ndjejnė ekstremitetet
qė janė mė larg "ngrohėsit" tė organizmit, zemrės. Megjithatė, nė disa raste, duart e ftohta mund tė jenė shenja tė problemeve
serioze shėndetsore, tė cilat duhet kontrolluar dhe shėruar.
Tre kėshilla se si tė ngroheni:
Vishuni mė trash. Ēizmet janė mėnyra
mė e mirė pėr ngrohjen e kėmbėve.
Shmangu ushqimit tė rėndė. Nėse ėshtė
ushqimi i rėndė, pėr tretjen e saj nė mėlēi dhe lukth vjen njė sasi mė e madhe e gjakut, dhe prandaj njė sasi mė e madhe ėshtė
e koncentruar nė kėto organe.
Ndaloni duhanin. Nikotina zvoglon kapilarėt.
Kėshtu duhani zvoglon temperaturėn nė duar dhe kėmbė: secila cigare ul temperaturėn pėr njė gradė celsius gjatė 20 minutave.
|